Achtergrond Aletta de musical

Aletta wie?

Aletta Jacobs (1854–1929) is een icoon uit de Nederlandse geschiedenis. Zij was niet alleen de eerste vrouwelijke arts van Nederland, maar ook een onvermoeibare voorvechter van vrouwenrechten en een centrale figuur in de strijd voor het vrouwenkiesrecht. Zij stond daarin niet alleen. Samen met andere vrouwen (en mannen!) zette zij een beweging in gang die de Nederlandse samenleving voorgoed zou veranderen. Hun inzet werkt tot op de dag van vandaag door.

Dr. Aletta Jacobs

Jacobs werd geboren in Sappemeer als dochter van een arts en wist al vroeg dat zij dat ook wilde worden. Hoewel dit voor vrouwen in die tijd niet mogelijk was, lukte het haar in 1871 toestemming te krijgen om aan de universiteit van Groningen te studeren en werd ze daarmee de eerste officiële vrouwelijke universitaire student van Nederland.

Zij richtte zich vooral op onderwerpen die door veel mannelijke artsen over het hoofd werden gezien. Jacobs zag bijvoorbeeld hoe vrouwen uitgeput raakten – of zelfs ziek werden – door voortdurende zwangerschappen en risicovolle bevallingen. Door kennis over seksuele voorlichting en anticonceptie te verspreiden, gaf zij vrouwen meer zeggenschap over hun leven en verbeterde ze de levensomstandigheden van moeders en kinderen. Zij publiceerde zelfs een boek met uitklapprenten over het vrouwelijk lichaam. Zo legde ze een belangrijke basis voor latere ontwikkelingen in de gezondheidszorg en de emancipatie van vrouwen.

Samen in de strijd voor vrouwenkiesrecht

In de negentiende eeuw mocht je alleen stemmen als je officieel stond ingeschreven in het kiesregister van je gemeente. Zonder zo’n inschrijving had je geen stemrecht. Je kon je alleen inschrijven als je in een hogere belastingschaal zat – met andere woorden, een bepaald inkomen had. Vrouwen mochten niet werken, dus hadden ze geen inkomen en geen stemrecht.

In 1883 probeerde Aletta Jacobs zich als kiesgerechtigde te laten registreren, omdat zij aan de inkomenseis voldeed. Haar verzoek werd afgewezen, omdat het stemrecht in de praktijk alleen voor mannen gold. Die afwijzing maakte de uitsluiting van vrouwen zichtbaar en zorgde voor veel publieke aandacht. Haar actie gaf een krachtige impuls aan de strijd voor vrouwenkiesrecht.

Aletta Jacobs werkte nauw samen met andere belangrijke voorvechters, zoals Wilhelmina Drucker, die zich ook inzette voor arbeidersvrouwen en economische onafhankelijkheid. Drucker zorgde voor scherpe kritiek op ongelijkheid, terwijl Jacobs vaak de brug sloeg naar politiek en beleid. Ook werkte Jacobs samen met Theodore Haver, die een belangrijke rol speelde in de organisatie van de kiesrechtbeweging.

Daarnaast was er steun van mannelijke bondgenoten, zoals politicus Henri Marchant, die zich in het parlement inzette voor de invoering van het vrouwenkiesrecht. De samenwerking tussen activisten, organisaties en politici maakte de beweging uiteindelijk succesvol. Jacobs werd voorzitter van de Vereniging voor Vrouwenkiesrecht en groeide uit tot het internationale gezicht van de Nederlandse strijd. Ze reisde de wereld over om feministen uit verschillende landen met elkaar te verbinden.

In 1919 kwam de grote doorbraak: het actief kiesrecht voor vrouwen werd ingevoerd. Voor het eerst mochten vrouwen in Nederland niet alleen verkiesbaar zijn, maar ook zelf naar de stembus.

Verdiensten & tekortkomingen

Aletta Jacobs’ invloed op de Nederlandse geschiedenis is van grote waarde. De systematische onderbelichting van vrouwelijke prestaties en figuren uit onze geschiedenis vraagt om het vertellen en verspreiden van deze waarde. Met de musical geven we haar rol als eerste vrouwelijke dokter en pleitbezorger voor het vrouwenkiesrecht de verdiende erkenning en een grotere bekendheid.

Aletta was haar tijd echter niet op alle vlakken even ver vooruit. Haar idealen als voorvechtster van vrouwenemancipatie gingen gepaard met overtuigingen waar wij vandaag de dag heel anders over denken. Het is bekend dat zij koloniale denkbeelden had, die expliciet tot uitdrukking kwamen in de brieven die zij schreef tijdens haar reis naar Afrika en Azië in 1911-1912, destijds gepubliceerd in De Telegraaf. Deze denkbeelden waren in die tijd onderdeel van de mainstream cultuur in Nederland, maar werden door enkele individuen wel degelijk bekritiseerd.

Met deze musical erkennen we Aletta Jacobs’ waarde zonder voorbij te gaan aan haar blinde vlekken. We brengen een eerbetoon aan Aletta Jacobs’ grote verdiensten én onderkennen haar tekortkomingen.

Nog steeds zichtbaar 

De invloed van Jacobs en haar medestanders is vandaag de dag nog overal zichtbaar. Dankzij hun inzet hebben vrouwen dezelfde politieke rechten als mannen en zijn zij actief in alle lagen van de samenleving. De aandacht voor vrouwenrechten, zelfbeschikking en gelijke kansen in het onderwijs en op de arbeidsmarkt sluit direct aan bij hun idealen.

Ook in de gezondheidszorg en seksuele voorlichting leeft haar werk voort. Het recht op zelfbeschikking voor alle mensen, dat tegenwoordig vanzelfsprekend lijkt, is mede te danken aan de moed van Jacobs en haar tijdgenoten.

Aletta’s strijd in 2026

Aletta Jacobs zette meer dan honderd jaar geleden de eerste stappen voor vrouwenrechten in Nederland. Ze vocht voor iets dat vandaag zo vanzelfsprekend lijkt: studeren, zelf beslissen over je lichaam, je eigen geld verdienen. Maar als je kijkt naar hoe het nu wereldwijd én in Nederland gaat, zie je dat haar strijd nog lang niet is afgerond. Aletta plantte het zaadje en we zijn nog steeds bezig het verder te laten groeien.

Vandaag hebben vrouwen in veel landen meer kansen dan ooit, maar echte gelijkwaardigheid is nog geen dagelijkse realiteit. In de praktijk verdienen vrouwen vaak minder voor hetzelfde werk, komen ze minder snel op leidinggevende posities terecht en wordt de zorglast thuis nog steeds grotendeels op hun schouders gelegd. Daarnaast voelen veel vrouwen zich niet altijd veilig: online, op straat of in relaties. En hoewel het 2026 is, staan reproductieve rechten wereldwijd nog steeds onder druk.

De nadelen waar vrouwen tegenaan lopen verschillen per plek en situatie, maar een paar dingen springen eruit: economische ongelijkheid, onbetaalde zorgtaken, genderstereotypen die bepalen “hoe je hoort te zijn”, en een rechtssysteem dat vrouwen niet altijd goed beschermt. Veel vrouwen groeien daardoor op met het idee dat ze dankbaar moeten zijn voor kansen, in plaats van dat ze er simpelweg recht op hebben.

Gelukkig zijn er nog steeds groepen die vechten voor verandering en een van de meest zichtbare en actieve groepen nu is Dolle Mina.

Feministische actie anno nu

Dolle Mina, bekend van hun iconische acties in de jaren ’70 (zoals het verbranden van korsetten en strijden voor abortusrechten met de slogan “baas in eigen buik”), is in 2026 opnieuw actief. Ze voeren opvallende acties uit die vrouwenrechten en veiligheid onder de aandacht brengen. Een overzicht van al hun acties is te vinden op hun website.

Naast Dolle Mina zetten veel andere groepen zich in voor gelijkheid en vrouwenrechten:

• UN Women is wereldwijd voor gelijkheid, veiligheid en empowerment van vrouwen.

• Amnesty International strijdt tegen geweld en onderdrukking, en voor mensenrechten.

• Mama Cash ondersteunt feministische initiatieven en grassroots-organisaties over de hele wereld.

• Women Inc. Is in Nederland actief voor gelijke kansen op werk, gezondheid en inkomen.

• Plan International richt zich op de rechten van meisjes wereldwijd, van onderwijs tot veiligheid.

• OneWorld (NL) publiceert dagelijks nieuws en opinies over maatschappelijke thema’s zoals mensenrechten, gender en (on)rechtvaardigheid en laten zien hoe acties en keuzes in het dagelijkse leven invloed hebben op de rest van de wereld.

• Emancipator zet zich in voor gendergelijkheid. Ze werken aan het doorbreken van stereotypen.